Caissonziekte

Bron: Arboportaal

Ziektebeeld

  • Caissonarbeid is werk onder overdruk; in ruimtes met een luchtdruk van ten minste 104 Pa boven de atmosferische druk, die geheel of gedeeltelijk door vloeistof worden omgeven. Het gaat hierbij vooral om duikwerkzaamheden en werken in caissons, maar ook de ruimtevaart valt onder caissonarbeid. De luchtdruk in de normale atmosfeer is 101325 Pa (Pascal = newton/m2). Dit is ruim 1 bar, de natuurkundige eenheid van druk: 1 bar = 100.000 Pa.
  • Een verblijf onder overdruk kan bepaalde aandoeningen veroorzaken. Deze kunnen het gevolg zijn van de overdruk zelf of van de inademing van samengeperste gasmengsels. Ook kunnen verschijnselen optreden tijdens of na het terugkeren naar normale luchtdruk (decompressie).
  • Deze aandoeningen komen voor bij beroepsduikers en mensen die met persluchtmaskers werken.
  • Er kunnen door overdruk zowel plotseling als meer sluipende gezondheidsproblemen.
  • Plotseling optredende aandoeningen:
    • Bij werk onder overdruk kan barotrauma ontstaan (zie barotrauma).

    • Bij duiken op diepten van meer dan 50 meter kan plotseling (acuut) bewustzijnsverlies optreden door de giftige effecten van ingeademd gas of door stikstofnarcose (‘rapture of the deep’). De duiker krijgt onder water een toenemende pijn in de borst en benauwdheid bij het afdalen, gevolgd door een heftige plotselinge pijn en/of bewusteloosheid. 
    • Bij duiken op diepten van meer dan 100 meter met persluchtapparatuur kan een tekort aan zuurstof optreden (hypoxemie) met kramp, duizeligheid en misselijkheid, gevolgd door stuipen (convulsies of ‘chokes’).
    • Bij duiken met helium als verdunningsgas op diepten van meer dan 50 meter, kunnen neurologische verschijnselen voorkomen zoals spiertrekkingen en trillingen (tremoren), een op de ziekte van Menière lijken ziektebeeld met onregelmatige en onhandige beweging van de ledematen en de romp (ataxie), duizeligheid en misselijkheid (‘staggers’).
    • Bij duikwerkzaamheden, waarbij de voorschriften met betrekking tot de decompressietijd (tijd nodig om naar normale druk terug te keren) onvoldoende zijn nageleefd, kunnen zogenaamde decompressiesyndromen ontstaan.
  • Caissonziekte in engere zin: pijn in botten en gewrichten ('bends').
  • Jeuk en huiduitslag.
  • Neurologische verschijnselen: verlammingen.
  • Sluipend optredende gezondheidsproblemen ten gevolge van de overdruk bij duiken zijn:
    • Slechthorendheid (hypoacusis) veroorzaakt door onherstelbare schade aan het slakkenhuis (cochlea) van het oor, al dan niet met afwijkingen in het evenwichtsgevoel.

    • Botaandoeningen van schouder, heup en knie met een typisch beeld op de röntgenfoto (decompressiesyndromen; aseptische botnecrose).

Oorzaken

  • Werk onder overdruk, beroepsmatige blootstelling aan overdruk.
  • Caissonziekte wordt veroorzaakt door verschillen tussen de omgevingsdruk en de druk in de luchthoudende lichaamsholten, zoals de oren, de longen en de voorhoofdsholten (sinussen), of andere luchthoudende holten, zoals de duikbril of plooien in het duikpak en tandvullingen.
  • Caissonziekte treedt op tijdens de drukverandering, zowel tijdens opstijgingen als tijdens afdalingen.
  • Hetzelfde fenomeen kan bij verkoudheid of bij een voorhoofdsholteontsteking (sinusitis) leiden tot stekende pijn in de neus of tussen de onderrand van de ogen.
  • Er kunnen tijdens het stijgen ook luchtembolieën optreden waarbij kleine luchtbelletjes worden gevormd die de bloedvaten kunnen verstoppen en de aanvoer van bloed en zuurstof kunnen belemmeren. Wanneer die luchtbelletjes terechtkomen in de longen, de hersenen of het hart, kunnen zelfs verlammingen en bewusteloosheid optreden (vooral bij duiken).
  • Om longoverdruk te krijgen is gemiddeld een luchtdruk van 0,6 tot 0,8 bar nodig, maar in sommige uitzonderlijke gevallen (bijvoorbeeld als gevolg van aandoeningen) kunnen deze waarden lager zijn. Dit komt vooral voor bij beroeps- en sportduikers (zowel overdruk als onderdruk) en in mindere mate bij klimmers (alleen overdruk).

Diagnostiek

De diagnose wordt gesteld op basis van het verhaal van de werknemer/patiënt en zo mogelijk bevestigd door een uitdraai van de drukmetingen.

Vóórkomen

  • Caissonziekte komt onder andere voor bij de aanleg van tunnels (tunnelboorwerk in de slappe bodem), bij duikers en technische specialisten.
  • Jaarlijks krijgt het Duikmedisch Centrum (DMC) van de Koninklijke Marine met 20-30 duikongevallen te maken, die veelal sportduikers betreffen.
  • De Nederlandse Onderwatersport Bond (NOB) houdt cijfers bij van ongevallen in Nederland en van Nederlanders in het buitenland: In 2006 betrof het negen dodelijke duikongevallen, vier in Nederland en vijf in het buitenland.
  • Verder waren er in Nederland in 2006 veertig ongevallen met 46 duikers, die zijn behandeld voor decompressieziekte en barotrauma's.
  • Het aantal duikers van de Marine dat per jaar een decompressieongeval oploopt, is circa 2.
  • Caissonziekte komt onder andere voor bij beroepsduikers in de Grond, Weg en Waterbouwsector, in de oliewinning op zee bij olieplatforms, marineduikers, duikers bij de brandweer, sportduikers en duikinstructeurs.

Preventie

  • Voor duikwerkzaamheden gelden speciale regels, waarbij het verschil maakt of de werknemers duiken in een rustig open water of bijvoorbeeld op grote diepte bij een olieplatform. Voor aquariumduikers in een dierentuin gelden per 1 januari 2008 vereenvoudigde regels. Zij zijn een aparte categorie en mogen voor verzorging, training, glasreiniging en wetenschappelijk onderzoek in bassins niet dieper duiken dan negen meter.
  • Sinds begin jaren ’70 behandelt het Duikmedisch Centrum (DMC) van de Koninklijke Marine  duikongevallen; dit betreft vooral decompressieziekte en luchtembolieën.
  • Om problemen bij caisson- en duikarbeid te voorkomen, zijn er speciale maatregelen vastgelegd in de Arbowet (zie het overzicht van regels voor caissonarbeid en duikwerkzaamheden hieronder).

Meer informatie