Isocyanaatastma

Bron: Arboportaal

Ziektebeeld

  • Isocyanaatastma is het meest bekende en meest voorkomende voorbeeld van beroepsastma als gevolg van blootstelling aan allergenen met een laag molecuulgewicht.
  • Beroepsastma is een longziekte met klachten van in aanvallen optredende benauwdheid of kortademigheid, piepen op de borst, hoesten en/of opgeven van sputum.
  • Naast de in aanvallen optredende benauwdheid zijn er ook klachtenvrije perioden.
  • De klachten zijn een gevolg van de belemmering in de doorgankelijkheid van de luchtwegen (luchtwegobstructie / bronchusobstructie).
  • De vernauwing van de luchtwegen is het gevolg van een overgevoeligheid van de luchtwegen voor bepaalde, allergische en niet allergische, prikkels (bijvoorbeeld huisstof, huisdieren, graspollen, koude lucht, mist, rook, parfum).
  • De klachten en verschijnselen van beroepsastma treden op vrijwel direct of enkele uren na blootstelling aan een stof in het werk waarvoor men een specifieke overgevoeligheid (allergie) heeft ontwikkeld.
  • Isocyanaat astma ontwikkelt zich vaak in de eerste jaren waarin men wordt blootgesteld aan isocyanaten, maar kan zich ook pas na meerdere jaren voor het eerst manifesteren. 
  • Isocyanaatastma treedt  op na een periode met blootstelling zonder klachten (de latente periode).
  • Isocyanaatastma kan overgaan in een meer chronische vorm van astma, waarbij de werknemer / patiënt op allerlei luchtwegprikkels reageert; koude, stof, rook en dergelijke (aspecifieke hyperreactiviteit). De klachten verdwijnen dan niet meer na het staken van de blootstelling.
  • Isocyanaten kunnen ook de huid en de slijmvliezen van de ogen en luchtwegen irriteren. Bij hoge blootstelling kan plotseling vochtophoping in de longen optreden (acuut longoedeem) met vernauwing van de luchtwegen (bronchoconstrictie) en een ernstige ontsteking en vernauwing in de kleinere luchtwegen (bronchiolitis).
  • Blootstelling aan isocyanaathoudende deeltjes (vloeibaar, vast) kan ook leiden tot extrinsieke allergische alveolitis (allergische longontsteking).

Oorzaak

  • Blootstelling aan isocyanaten is mogelijk bij de productie van isocyanaten respectievelijk isocyanaathoudende producten (polyurethaan vernissen en lakken, polyurethaanschuim, kleefmiddelen op basis van polyurethaan).
  • Blootstelling is ook mogelijk bij de verwerking van deze producten in onder meer autospuiterijen.
  • Bij bewerking van met isocyanaat afgewerkte oppervlakten (bijvoorbeeld schuren, slijpen, zagen en lassen) kunnen isocyanaathoudende ontledingsproducten vrijkomen die ook isocyanaat astma kunnen veroorzaken.
  • Ontwikkeling van een overgevoeligheid kan zich al bij zeer lage blootstelling voordoen en daarna kunnen de klachten al optreden bij zeer lage blootstelling.
  • In tegenstelling tot bij blootstelling aan allergenen met een hoog molecuulgewicht zijn bij blootstelling aan isocyanaten mensen met atopie zijn niet verhoogd gevoelig. Zij ontwikkelen hier dus niet sneller een allergie.

Diagnostiek

  • De diagnose isocyanaatastma wordt gesteld aan de hand van de klachten en verschijnselen en het typische patroon daarin: optreden of verergering van klachten en verschijnselen tijdens werkdagen en verbetering tijdens vrije dagen.
  • Longfunctieonderzoek is nodig om luchtwegvernauwing (-obstructie) en de toegenomen gevoeligheid van de luchtwegen (bronchiale hyperreactiviteit) vast te stellen.
  • Slechts bij een beperkt percentage mensen met isocyanaatastma worden in het bloed specifieke (IgE) antistoffen tegen isocyanaten aangetroffen. Plakproeven met isocyanaten zijn waarschijnlijk alleen zinvol bij huidklachten en niet bij de diagnostiek van isocyanaatastma. Huidpriktesten met isocyanaten zijn niet goed mogelijk.
  • Soms wordt in gespecialiseerde centra een provocatietest uitgevoerd met isocyanaten. Hierbij dient men onder veilige omstandigheden de stof toe om een astmatische reactie op te wekken en zo het bestaan van deze bepaalde overgevoeligheid aan te tonen.
  • Provocatietesten met isocyanaten kunnen gevaarlijk zijn en mogen alleen verricht worden door hierin gespecialiseerde deskundigen, die daarbij over adequate medische voorzieningen kunnen beschikken.
  • Zonodig werkplekbeoordeling en arbeidshygiënisch onderzoek met metingen in de lucht op de werkplek. Ook het meten van isocyanaten bij de mens is mogelijk (biologische monitoring), maar wordt zelden uitgevoerd

Vóórkomen

  • Het aantal meldingen van isocyanaatastma door bedrijfsartsen en longartsen aan het NCvB is gering. In de ons omringende landen is isocyanaatastma (naast bakkersastma) de meest voorkomende oorzaak van beroepsastma. Dit doet vermoeden dat er in Nederland sprake is van duidelijke onderrapportage en isocyanaatastma vaak niet wordt onderkend.
  • Uit onderzoek in risicosectoren en -beroepen blijkt dat het optreden van isocyanaatastma daalt. Waar het voor 1985 nog regelmatig voorkwam dat 10% van de blootgestelde werknemers isocyanaatastma kreeg, ligt dat de laatste jaren beneden 5%.

Preventie

  • Beroepsastma kan worden voorkomen door de blootstelling aan isocyanaten zo klein mogelijk te maken of volledig te voorkomen, bijvoorbeeld door organisatorische maatregelen als taakroulatie.
  • Opzetten en in werking stellen van een arbeidshygiënische aanpak (eerst proberen de bron te bestrijden en de werknemer door technische of organisatorische maatregelen te beschermen. Pas als dit niet voldoende werkt worden persoonlijke beschermingsmiddelen toegepast).
  • Bij blootstelling aan damp of deeltjes goede gerichte afzuiging, ventilatie, toevoer van verse lucht, adembescherming.
  • Huidcontact vermijden. Er zijn namelijk aanwijzingen dat de allergie zich ook via huidcontact kan ontwikkelen, waarna inademing van isocyanaten tot klachten kan leiden.
  • Gebruik maken van oogbescherming en beschermende kleding.
  • Lees bij het werken met isocyanaten het etiket, de Werkplekinstructiekaarten (WIK’s) of de VeiligheidsInformatieBladen (VIB’s) van de grondstoffenleveranciers voor preventie en/of maatregelen.
  • Preventief Medisch Onderzoek (PMO) om nieuwe gevallen van isocyanaatastma vroegtijdig op te sporen.

Meer informatie