Ziekten door kwik

Bron: Arboportaal

Ziektebeeld

  • Langdurige blootstelling aan (metallisch) kwik vormt een bedreiging voor het zenuwstelsel en de nieren.
  • Vroeg optredende klachten van het zenuwstelsel staan bekend als micromercurialisme. Hierbij is sprake van gebrek aan eetlust, maag-darmklachten, vermoeidheid en trillende handen (fijnslagige tremor).
  • Het handschrift kan ook veranderen, patiënten gaan kleiner schrijven (micrografie). Dit werd vroeger gezien als een belangrijk kenmerk van een beginnende kwikvergiftiging.
  • Op de langere termijn is sprake van mercurisme. Dit is een ziektebeeld van de hersenen met psychische gevolgen zoals schuwheid, depressie en trillingen (tremoren).
  • Ook kunnen de nieren beschadigd raken met als gevolg eiwitverlies via de nieren.
  • Blootstelling aan verbindingen van kwik (kwikzouten) geeft vooral nierschade en geen schade aan het zenuwstelsel; dat komt omdat kwikzouten zich, in tegenstelling tot metallisch en organisch kwik, vrijwel uitsluitend in de nieren ophopen.
  • Bij kortdurende, zeer hoge blootstelling aan kwikdampen kan schade aan de luchtwegen ontstaan met onder andere vochtophoping in de longen (longoedeem), bronchitis, ontsteking van de kleine luchtwegen en longontsteking (bronchiolitis, interstitiële pneumonie).
  • Door blootstelling aan metallisch kwik en kwikzouten kunnen ook allergische huidaandoeningen ontstaan.
  • Om kwik uit het lichaam te verwijderen kunnen bepaalde chemische stoffen worden gebruikt die een verbinding aangaan met het kwik in het bloed waardoor het in de urine kan worden uitgescheiden (chelatietherapie).

Oorzaak

  • Kwik is bij kamertemperatuur en normale luchtdruk een zilvergrijs, vloeibaar metaal dat langzaam verdampt. Er bestaan veel kwikverbindingen, zoals oxiden, sulfaten, chloriden en nitraten (kwikzouten). Van nature komt kwik voor in rotsen en de bodem. De grootste kwikmijn ter wereld bevind zich in Spanje. Kwik komt ook vrij bij winning en verbranding van aardgas, kolen en olie en door inzameling van door tandartsen gebruikt amalgaam en batterijen.
  • Het is al jaren bekend dat kwik een voor de (volks)gezondheid en het milieu gevaarlijke stof is. Kwik is zeer giftig voor waterorganismen en blijft erin aanwezig. Als waterorganismen (onder andere vissen) elkaar opeten, stapelt het kwik zich op. Dit betekent ook een risico voor mensen die uiteindelijk de vis eten.
  • Kwik kan in het lichaam opgenomen worden via inademing, via voedsel (vis) en vanuit  amalgaamvullingen in het gebit.
  • Bij verhitting van kwik ontstaan giftige dampen. Deze kwikdampen ruik je niet, ook niet in giftige concentraties.
  • De giftigheid hangt af van het type kwik, de wijze van blootstelling of de dosering; zo is methylkwik giftiger dan metallisch kwik uit legeringen zoals amalgaam.
  • Methylkwik is mogelijk kankerverwekkend voor de mens (informatie van het International Agency for Research on Cancer - IARC). Metallisch kwik en anorganische kwikverbindingen zijn niet kankerverwekkend.
  • Kwik(verbindingen) kunnen schade veroorzaken aan het DNA (erfelijk materiaal) en zijn ook schadelijk voor (ongeboren) baby’s.
  • De belangrijkste toepassingen en blootstelling aan kwik in het werk zijn:
    • Metallurgische processen
    • Productie en reparatie van wetenschappelijke precisieapparatuur (barometers, thermometers, manometers)
    • Elektrische en chemische industrie, met name bij de chloorproductie
    • Productie van kwikverbindingen
    • Bereiding van medicijnen; amalgaam
  • De maximaal aanvaarde concentratie (MAC) - waarden voor kwik en kwikverbindingen zijn:
    • Metallisch kwik 0,05 mg/m3, Tijd gewogen gemiddelde (TGG) voor 15 minuten 0,5 mg/m3
    • Kwik-alkylverbindingen 0,01 mg/m3, TGG-15 min. 0,02 mg/m3 (H = huidopname mogelijk)
    • Organische kwikverbindingen 0,01 mg/m3, TGG-15 min. 0,03 mg/m3 (H)
    • Anorganische kwikzouten 0,05 mg/m3, TGG-15 min. 0,15 mg/m3 (H)
  • Aan de concentratie kwik in de urine kan worden afgelezen wat de kwikconcentratie in het bloed en de mate van blootstelling aan kwik zal zijn geweest.
  • Als waarschuwingssignaal voor nader onderzoek wordt voor kwik in de urine een waarde van 50μg HG/g creatinine aanbevolen, bij voorkeur bepaald als gemiddelde over 5 werkdagen.

Diagnostiek

  • Wanneer gedacht wordt aan een mogelijke kwikvergiftiging, wordt de patiënt / werknemer neurologisch en neuropsychologisch onderzocht. Om beschadiging van de nieren vast te stellen wordt eiwit in de urine bepaald.
  • Naast het uitvragen van de klachten en verschijnselen is werkplekinformatie belangrijk. Dit kan worden verzameld door metingen (arbeidshygiënisch onderzoek, aangevuld met bepaling van kwik in de urine (biologische monitoring)).
  • Bij werken met kwik wordt aanbevolen om regelmatig preventief medisch onderzoek uit te voeren met bepaling van kwik in de urine.

Vóórkomen

  • Hoeveel mensen in Nederland blootstaan aan kwik in het werk is onbekend.
  • Incidenteel doet zich een geval van mogelijke kwikvergiftiging voor.

Preventie

  • Vanaf 1 januari 2000 geldt een import- en productieverbod voor kwikhoudende producten. Vanaf 1 januari 2003 geldt een verbod op het voor handels- of productiedoeleinden voorhanden hebben of toepassen van kwikhoudende producten.
  • Strikte (arbeidshygiënische) maatregelen om blootstelling aan kwik en kwikverbindingen te voorkomen.
  • Inademing van kwikdampen voorkomen door afscherming van de werkplek, plaatselijke afzuiging of adembescherming.
  • Verstrek en draag beschermende handschoenen en beschermende werkkleding.
  • Gelaatsscherm of oogbescherming in combinatie met adembescherming.
  • Niet eten, drinken of roken tijdens het werken met kwik. Vóór het eten de handen wassen.
  • Voorkom in ieder geval blootstelling van (zwangere) vrouwen, jongeren en kinderen.
  • Kwikhoudende producten en resten daarvan moeten als gevaarlijk afval worden afgevoerd. Bij voorkeur door een inzamelaar van gevaarlijke afvalstoffen van bedrijven. Bij grote hoeveelheden kan men rechtstreeks contact zoeken met een verwerker van kwikhoudende afvalstoffen.

Meer informatie