Borstkanker en nachtdienst

De afgelopen week hebben diverse bedrijfsartsen aan het NCvB vragen voorgelegd over de praktische consequenties van een mogelijk verband tussen borstkanker en nachtdienst.

De directe aanleiding was de  oproep van het FNV gericht aan haar vrouwelijk leden met borstkanker om zich bij het bureau beroepsziekten van het FNV te melden en de media aandacht die dit vervolgens kreeg. Aanleiding voor de oproep van het FNV was de toewijzing van een schadevergoeding aan enkele Deense vrouwen met borstkanker.

De onzekerheden, die er nog bestaan over de relatie nachtdienst en borstkanker maken het voor de bedrijfsarts niet gemakkelijk om tot een goed advies te komen voor de werknemers die wellicht een verhoogd risico lopen en de organisatie die wil weten welke preventieve maatregelen men zou kunnen nemen. Zij werden deels ook al aan de orde gesteld in een praktijkdilemma dat in 2002 is verschenen in TBV (van der Laan et al., 2002).

Zij vormen echter nu voor het NCvB aanleiding om een document over een aantal praktijkvragen rond dit thema op te stellen. Het maken hiervan vereist de nodige zorgvuldigheid en afstemming met een aantal instanties. Het streven is echter om het binnen een paar weken aan alle bedrijfsartsen toe te zenden zoals dit met eerder uitgebrachte Alerts is gebeurd.

Verband borstkanker en nachtdienst
In het Signaleringsrapport Beroepsziekten in 2002 vroeg het NCvB reeds aandacht voor het verband tussen werken in de nachtdienst en borstkanker. Recent verschenen publicaties van een aantal epidemiologische studies vormden voor het NCvB aanleiding hierover aan het ministerie van SZW een signaal af te geven. Het ministerie heeft vervolgens in 2004 de Gezondheidsraad gevraagd zich te buigen over de mogelijke relatie tussen nachtwerk en ploegendienst. Op basis van de beoordeling van de epidemiologische onderzoeksgegevens concludeerde de Gezondheidsraad in haar rapport in 2006 dat er een verband is gevonden tussen het langdurig (meer dan 20 jaar) verrichten van nachtwerk en het vaker optreden van borstkanker bij vrouwen. Op grond van de beschikbare gegevens kon echter niet geconcludeerd worden dat het hier om een oorzakelijk verband gaat.

De verschillende onderzoeken kennen namelijk duidelijke beperkingen in de schatting van de blootstelling aan nachtwerk en er is bij de analyses niet altijd even goed rekening gehouden met verstorende factoren, die het verband ook (mede) zouden kunnen verklaren.

In een recent gepubliceerde analyse van de diverse verrichte onderzoeken wordt dit nog weer eens bevestigd (Kolstad, 2008).

Oktober 2007 classificeerde het International Agency for Cancer  Research (IARC) werken in ploegendienst waarbij een verstoring van het circadiane ritme optreedt in klasse IIa d.w.z men beschouwt dit als waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens. Aanleiding voor deze classificatie waren de uitkomsten van de epidemiologische onderzoeken en dierexperimentele gegevens. De laatste lieten een toename van het aantal tumoren zien bij verstoring van circadiane ritmen door toediening van licht tijdens de nacht waardoor de melatonine productie wordt onderdrukt.

Mogelijk werkingsmechanisme
Er bestaat nog geen duidelijkheid over het werkingsmechanisme dat ten grondslag ligt aan het mogelijk oorzakelijk verband tussen nachtwerk en ploegendienst. De dierexperimentele gegevens suggereren dat de verstoring van de melatonine productie een rol zou kunnen spelen, maar het is niet duidelijk in hoeverre deze gegevens een vertaling naar de mens mogelijk maken. Wellicht zouden ook andere uitingen van de verstoring van de circadiane ritmen een rol bij het ontstaan kunnen spelen.

Ploegendienstroosters
De beschikbare gegevens over de verstoring van de circadiane ritmen en de relatie met het optreden van diverse gezondheidsproblemen bij ploegendienstwerkers laten in dit stadium wel toe een algemene opmerking over te hanteren ploegendienstroosters te maken.

Roosters met een beperk aantal (maximaal 2) aaneengesloten nachtdiensten bijvoorbeeld het zogeheten 2-2-2 rooster, verdienen  chronobiologisch duidelijk de voorkeur boven roosters met een groter aantal aaneengesloten nachtdiensten. Vooral in de industrie heeft men inmiddels ervaren dat eerstgenoemd roostertype zeker door oudere werknemers beter wordt verdragen.. Mocht het verband tussen borstkanker en nachtdienst inderdaad een oorzakelijk verband zijn, dan is het aannemelijk dat minder aaneengesloten nachtdiensten leiden tot risicoreductie.

Literatuur
Gezondheidsraad. Nachtwerk en borstkanker: Een oorzakelijk verband? juni 2006.

Kolstad H.A. Nightshift work and risk of breast cancer and other cancers- a critical review of the epidemiologic evidence. Scand J Work Environ Health 2008;34:5-22.

Laan van der G, T.M. Pal, A.N.H. Weel . Dilemma voor de bedrijfsarts: nachtdienst en mammacarcinoom, reden tot interventie? TBV 2002;10: 222-224.