Een nachtcongres over nachtwerk aan het spoor. Dat lijkt zoiets als een congres over alcoholverslaving tijdens happy hour in een bar… Toch was het ongebruikelijke tijdstip voor dit congres een bewuste keuze van de organisatoren. Een aanzienlijk deel van het onderhoud aan het spoor in het railvervoer vindt in de nachtelijke uren plaats. Dit was het tweede nachtcongres dat door de belangrijkste bedrijven die betrokken zijn bij het onderhoud aan het spoor (Strukton, Railalert en ProRail) in de nacht van 17 op 18 januari 2025 bij de Strukton Academy in Utrecht werd georganiseerd.

Ruim 150 deelnemers, voornamelijk afkomstig uit de drie betrokken bedrijven maar ook uit een bredere kring van betrokkenen en belangstellenden waaronder ook enkele bedrijfsartsen, luisterden naar enkele voordrachten en discussieerden actief mee over de voors en tegens van nachtwerk aan het spoor. Sommige deelnemers, zelf in dagdienst werkend, gaven aan het tijdstip van het congres (van 22:30 tot 02:30 uur) voor henzelf ook een goede ervaring te vinden: “Dan ga ik zelf ook een keer meemaken hoe het is om om half drie in de auto te stappen en naar huis te rijden”.

De avond begon met een analyse door twee medewerkers van de Onderzoeksraad voor Veiligheid van het spoorwegongeval met dodelijke afloop in Voorschoten dat in de nacht van 4 april 2023 plaatsvond. Hier werd een overstekende kraanmachine door een goederentrein aangereden en daarna op een ander spoor ook nog door een reizigerstrein. Uit de analyse kwamen meerdere ongevalsfactoren naar voren: het rijden met treinen langs werkzaamheden; de afscherming en kenbaarheid van de werkplek; communicatie en begeleiding; en het werken in de nacht en te veel diensten als risicoverhogende factoren. Voor de invloed van nachtwerk op de veiligheid wezen de onderzoekers o.a. op de resultaten van internationaal onderzoek waaruit naar voren komt dat de mate van alertheid tijdens de nacht vermindert en het aantal arbeidsgerelateerde ongevallen in de nacht toeneemt.

Zelf was ik gevraagd iets te vertellen over de effecten van nachtwerk op de gezondheid zoals die onder andere uit twee rapporten van de commissie ‘gezondheidsrisico’s door nachtwerk’ van de Gezondheidsraad naar voren komen. Werk in de nachtelijke uren verstoort het dag-nachtritme van het lichaam wat kan leiden tot nadelige gezondheidseffecten. Nachtwerk veroorzaakt gezondheidsproblemen op korte termijn. Slaapproblemen komen anderhalf tot tweemaal vaker voor bij nachtwerkers dan bij dagwerkers. Er is sterk bewijs voor het bestaan van gezondheidsrisico’s op lange termijn. Nachtwerk verhoogt het risico op diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten, en dat risico neemt toe naarmate men meer jaren nachtwerk verricht. Het onderzoek is niet eenduidig als het gaat om het risico op borstkanker. Daarnaast zijn er aanwijzingen voor een licht verhoogd risico op vroeggeboorte en miskramen bij zwangeren en een verhoogd risico op griep- en luchtwegklachten bij nachtwerkers in de zorg. Hoewel er wel beperkte evidence is over effectiviteit van preventieve maatregelen op korte termijn (met name op alertheid tijdens de nachtdienst) zoals 'gezond roosteren' en het doen van een powernap tijdens de nachtdienst is er nauwelijks evidence voor de effectiviteit van maatregelen op de lange termijn. Vandaar het sterke advies van de Gezondheidsraad (en ook van de NVAB in haar richtlijn over nachtwerk) om nachtwerk zoveel mogelijk te beperken. Mijn (forse) stelling was dat nachtwerk verboden en in ieder geval vergunningsplichtig zou moeten zijn. Een deel van de zaal was het erop zich wel mee eens maar zag wel grote uitvoeringsproblemen.

De voors en tegens van nachtwerk aan het spoor kwamen ook naar voren in een paneldiscussie waaraan ook door Ira Helsloot, hoogleraar veiligheid en ook verbonden aan Railalert, werd deelgenomen. Hij wees er terecht op dat ’s nachts werken risicovol is maar dat het verplaatsen van de werkzaamheden naar overdag ook andere veiligheidsrisico’s met zich meebrengt. Vrijwel alle deelnemers waren het er wel over eens dat er iets moet gebeuren, deels ook uit praktische noodzaak: het aantal onderhoudswerkzaamheden aan het spoor neemt toe terwijl de periode in de nacht waarbij sporen buiten dienst gesteld kunnen worden steeds korter wordt. Ook het aantal mensen dat in de nacht wil werken neemt af. Makkelijke oplossingen zijn er niet. Vandaar de oproep van de organisatoren om (o.a. in ontbijtsessies) hierover uitgebreid verder te praten en te denken. Ik ben benieuwd wat dat bij het volgende nachtcongres heeft opgeleverd.

Carel Hulshof, (emer.) hoogleraar arbeids- en bedrijfsgeneeskunde

Bekijk hier de aftermovie en de presentaties van het Nachtcongres.